اسکیزوفرنی چیست؟ علائم + علت های اسکیزوفرنی

زمان مطالعه : 10 دقیقه

اسکیزوفرنی چیست؟

اسکیزوفرنی یک اختلال روان‌پزشکی است که بر برخی فرایندهای مرتبط با تفکر، ادراک، احساسات و رفتار تأثیر می‌گذارد.

افراد مبتلا ممکن است در دوره‌هایی با مشکلاتی مانند توهم، هذیان، آشفتگی گفتار یا کاهش انگیزه و فعالیت اجتماعی مواجه شوند. شدت این نشانه‌ها و روند بیماری در همه افراد یکسان نیست.

یکی از ویژگی‌های مهم اسکیزوفرنی، احتمال تجربه روان‌پریشی یا سایکوز است.

روان‌پریشی وضعیتی است که در آن فرد ممکن است در تشخیص بعضی تجربه‌های ذهنی از واقعیت بیرونی دچار دشواری شود. برای مثال، امکان دارد صدایی بشنود که منبع خارجی ندارد یا با اطمینان به باوری پایبند باشد که شواهد کافی از آن حمایت نمی‌کنند.

آیا اسکیزوفرنی همان چندشخصیتی بودن است؟

خیر. یکی از رایج‌ترین باورهای نادرست درباره اسکیزوفرنی این است که فرد مبتلا چند شخصیت متفاوت دارد.

اسکیزوفرنی با اختلال هویت تجزیه‌ای که گاهی در زبان عامیانه چندشخصیتی نامیده می‌شود، متفاوت است.

در اسکیزوفرنی، مشکل اصلی می‌تواند به ادراک واقعیت، تفکر، رفتار و عملکرد فرد مربوط باشد؛ نه اینکه چند هویت مستقل در یک فرد وجود داشته باشد.

همچنین ابتلا به اسکیزوفرنی به معنای خطرناک بودن فرد نیست. بیشتر افراد مبتلا رفتار خشونت‌آمیز ندارند و خود ممکن است در معرض آسیب، تبعیض و طرد اجتماعی قرار گیرند.

علائم اسکیزوفرنی

علائم اسکیزوفرنی در افراد مختلف متفاوت است و ممکن است در طول زمان تغییر کند.

متخصصان معمولاً نشانه‌های این اختلال را در سه گروه اصلی بررسی می‌کنند: علائم مثبت، علائم منفی و علائم شناختی.

منظور از مثبت و منفی در این دسته‌بندی، خوب یا بد بودن علائم نیست؛ بلکه به اضافه شدن بعضی تجربه‌ها یا کاهش برخی توانایی‌ها و رفتارهای معمول اشاره دارد.

۱. علائم مثبت اسکیزوفرنی

علائم مثبت شامل تجربه‌ها یا رفتارهایی هستند که به شکل معمول در ادراک و تفکر فرد وجود ندارند.

توهم:

توهم به معنای تجربه حسی بدون وجود محرک خارجی متناسب با آن است. توهم شنیداری، مانند شنیدن صداهایی که دیگران نمی‌شنوند، یکی از نمونه‌های شناخته‌شده است.

هذیان:

هذیان به باورهایی گفته می‌شود که فرد با اطمینان زیادی به آن‌ها پایبند است، در حالی که با واقعیت و شواهد موجود سازگار نیستند. برای مثال، ممکن است احساس کند تحت تعقیب یا نظارت قرار دارد.

تفکر و گفتار آشفته:

بعضی افراد ممکن است هنگام صحبت کردن، به‌سرعت از موضوعی به موضوع دیگر بروند یا ارتباط منطقی میان جملات آن‌ها برای دیگران دشوار باشد.

رفتار بسیار آشفته یا کاتاتونیا:

در برخی موارد تغییرات شدید حرکتی دیده می‌شود؛ از بی‌قراری و رفتارهای غیرمعمول گرفته تا کاهش شدید حرکت یا پاسخ‌دهی.

وجود یکی از این نشانه‌ها به‌تنهایی برای تشخیص اسکیزوفرنی کافی نیست.

۲. علائم منفی اسکیزوفرنی

علائم منفی معمولاً به کاهش بعضی جنبه‌های رفتار، هیجان یا انگیزه اشاره دارند.

برای مثال، فرد ممکن است علاقه خود را به فعالیت‌هایی که قبلاً برایش لذت‌بخش بوده‌اند از دست بدهد یا برای شروع کارهای روزانه انگیزه کافی نداشته باشد.

برخی نشانه‌ها عبارت‌اند از:

• کاهش انگیزه برای انجام فعالیت‌های روزمره

• محدود شدن ابراز احساسات در چهره یا گفتار

• کاهش تمایل به ارتباطات اجتماعی

• کم شدن میزان صحبت کردن

• دشواری در انجام فعالیت‌های مربوط به مراقبت شخصی

این نشانه‌ها گاهی با افسردگی یا بی‌انگیزگی معمولی اشتباه گرفته می‌شوند. بنابراین بررسی تخصصی برای تشخیص علت آن‌ها اهمیت دارد.

۳. علائم شناختی اسکیزوفرنی

اسکیزوفرنی می‌تواند بر عملکرد بعضی مهارت‌های شناختی نیز تأثیر بگذارد.

ممکن است فرد در حفظ توجه، حافظه کاری، تصمیم‌گیری یا برنامه‌ریزی با دشواری مواجه شود.

برای مثال، انجام کاری که نیازمند دنبال کردن چند مرحله متوالی است، ممکن است برای او سخت‌تر باشد.

مشکلات شناختی می‌توانند بر تحصیل، اشتغال و استقلال فرد تأثیر بگذارند و به همین دلیل باید در برنامه درمانی مورد توجه قرار گیرند.

انواع علائم اسکیزوفرنی

نشانه‌های اولیه اسکیزوفرنی

اسکیزوفرنی همیشه به‌صورت ناگهانی و با توهم یا هذیان شدید شروع نمی‌شود. در بعضی افراد، تغییرات تدریجی در رفتار، عملکرد تحصیلی، روابط اجتماعی یا وضعیت هیجانی پیش از نخستین دوره روان‌پریشی مشاهده می‌شود.

این تغییرات ممکن است شامل کاهش ارتباط با دوستان، افت عملکرد در مدرسه یا محل کار، بی‌نظمی در خواب، دشواری در تمرکز و کاهش توجه به مراقبت شخصی باشند.

البته چنین نشانه‌هایی اختصاصی اسکیزوفرنی نیستند و ممکن است در افسردگی، اضطراب، مشکلات خواب یا بسیاری از شرایط دیگر نیز ایجاد شوند.

برای همین نمی‌توان بر اساس گوشه‌گیری یا افت تحصیلی، تشخیص اسکیزوفرنی داد. اما اگر این تغییرات با بدگمانی شدید، تجربه‌های ادراکی غیرمعمول یا دشواری فزاینده در تشخیص واقعیت همراه شوند، دریافت ارزیابی روان‌پزشکی در اسرع وقت اهمیت دارد.

شناسایی زودهنگام روان‌پریشی و آغاز درمان مناسب می‌تواند در کاهش اختلال عملکرد و حمایت از روند بهبودی نقش مهمی داشته باشد.

علت‌های اسکیزوفرنی

یکی از پرسش‌های رایج خانواده‌ها این است که علت اسکیزوفرنی چیست و چرا بعضی افراد به این اختلال مبتلا می‌شوند؟

پژوهش‌ها هنوز یک علت واحد و قطعی برای اسکیزوفرنی شناسایی نکرده‌اند.

به نظر می‌رسد مجموعه‌ای از عوامل ژنتیکی، زیستی، رشدی و محیطی در شکل‌گیری احتمال ابتلا به این اختلال نقش دارند.

۱. ژنتیک و سابقه خانوادگی

عوامل ژنتیکی یکی از مهم‌ترین زمینه‌های شناخته‌شده مرتبط با اسکیزوفرنی هستند. اگر یکی از بستگان نزدیک فرد به اسکیزوفرنی مبتلا باشد، احتمال ابتلا در مقایسه با جمعیت عمومی بیشتر می‌شود.

با این حال، وراثت به معنای انتقال قطعی بیماری نیست. بسیاری از افرادی که سابقه خانوادگی دارند هرگز به اسکیزوفرنی مبتلا نمی‌شوند و بعضی افراد مبتلا نیز سابقه شناخته‌شده‌ای در خانواده ندارند.

بنابراین ژنتیک یکی از اجزای مهم خطر ابتلاست، نه تنها عامل تعیین‌کننده.

۲. تفاوت‌های عملکرد مغز و انتقال‌دهنده‌های عصبی

مغز برای انتقال اطلاعات میان سلول‌های عصبی از مواد شیمیایی مختلفی استفاده می‌کند. دوپامین و گلوتامات از جمله انتقال‌دهنده‌هایی هستند که در پژوهش‌های مرتبط با اسکیزوفرنی مورد توجه قرار گرفته‌اند.

برخی مدل‌های علمی نشان می‌دهند تغییر در فعالیت شبکه‌های عصبی و سیستم‌های انتقال پیام می‌تواند با علائم روان‌پریشی ارتباط داشته باشد.

۳. عوامل دوران بارداری و رشد مغز

پژوهشگران نقش بعضی شرایط دوران بارداری، تولد و رشد اولیه مغز را نیز بررسی کرده‌اند.

برای مثال، برخی عوارض بارداری یا شرایط مرتبط با رشد جنین ممکن است در سطح جمعیت با افزایش خطر اسکیزوفرنی ارتباط داشته باشند.

اما مشاهده این ارتباط‌ها به معنای آن نیست که هر فردی که چنین شرایطی را تجربه کرده، در آینده به اسکیزوفرنی مبتلا می‌شود.

اسکیزوفرنی یک اختلال چندعاملی است و معمولاً نمی‌توان یک تجربه دوران کودکی یا بارداری را علت قطعی آن دانست.

۴. استرس و عوامل محیطی

استرس شدید و تجربه‌های دشوار زندگی ممکن است در افراد دارای زمینه آسیب‌پذیری بر زمان شروع یا روند علائم تأثیر بگذارند.

با این حال، استرس معمول روزمره به‌تنهایی توضیح کافی برای ایجاد اسکیزوفرنی نیست.

همچنین زندگی در محیط‌های پرتنش ممکن است مدیریت بیماری را دشوارتر کند و احتمال عود علائم را افزایش دهد.

۵. مصرف مواد روان‌گردان

یکی از عوامل خطری که در پژوهش‌ها بررسی شده، مصرف کانابیس، به‌ویژه مصرف سنگین یا مکرر آن است.

سازمان جهانی بهداشت گزارش کرده است که مصرف سنگین کانابیس با افزایش خطر اسکیزوفرنی ارتباط دارد.

این ارتباط به معنای آن نیست که همه مصرف‌کنندگان دچار اسکیزوفرنی می‌شوند، اما به‌ویژه برای افراد دارای زمینه خانوادگی یا علائم روان‌پریشی، مصرف مواد روان‌گردان می‌تواند خطرآفرین باشد.

آیا تربیت والدین باعث اسکیزوفرنی می‌شود؟

خیر. شواهد علمی از این ادعا که اسکیزوفرنی نتیجه مستقیم تربیت نادرست یا رفتار اشتباه والدین است حمایت نمی‌کنند.

خانواده ممکن است در حمایت از درمان و کاهش تنش نقش مهمی داشته باشد، اما نباید مسئول ایجاد بیماری شناخته شود.

اسکیزوفرنی در نوجوانان و بزرگسالان

علائم اسکیزوفرنی معمولاً در اواخر نوجوانی یا اوایل بزرگسالی آشکار می‌شوند، اگرچه زمان شروع در همه افراد یکسان نیست.

در نوجوانان، تغییر رفتار ممکن است ابتدا به شکل افت تحصیلی، انزوای اجتماعی، بی‌نظمی خواب یا تغییر علاقه‌مندی‌ها دیده شود.

تشخیص در این سن می‌تواند دشوار باشد؛ زیرا برخی از این تغییرات با سایر مشکلات روان‌شناختی یا تغییرات طبیعی دوره نوجوانی همپوشانی دارند.

اگر نوجوان تجربه شنیدن صداهای غیرواقعی، بدگمانی شدید یا آشفتگی قابل توجه در تفکر و رفتار داشته باشد، ارزیابی سریع تخصصی ضروری است.

در بزرگسالان، اسکیزوفرنی ممکن است بر اشتغال، روابط عاطفی، استقلال و مدیریت زندگی روزانه تأثیر بگذارد.

با این حال، بسیاری از افراد با دریافت درمان مستمر و حمایت مناسب می‌توانند در فعالیت‌های اجتماعی، تحصیلی یا شغلی مشارکت داشته باشند.

تفاوت اسکیزوفرنی با اختلال دوقطبی و چندشخصیتی

اسکیزوفرنی ممکن است با اختلالات دیگری اشتباه گرفته شود، اما ویژگی‌های تشخیصی متفاوتی دارد.

در اختلال دوقطبی، دوره‌های مشخص تغییر خلق مانند مانیا یا افسردگی از ویژگی‌های اصلی هستند. در بعضی دوره‌های شدید خلقی، علائم روان‌پریشی نیز ممکن است ظاهر شوند.

در اسکیزوفرنی، نشانه‌های روان‌پریشی و سایر تغییرات مرتبط با تفکر و عملکرد، محور اصلی ارزیابی تشخیصی هستند.

اختلال هویت تجزیه‌ای نیز شرایط متفاوتی دارد و نباید با اسکیزوفرنی یکسان دانسته شود.

از طرفی، همه افرادی که صدایی می‌شنوند یا تجربه ادراکی غیرمعمول دارند، لزوماً مبتلا به اسکیزوفرنی نیستند.

بنابراین تشخیص افتراقی باید توسط روان‌پزشک و بر اساس مجموعه علائم، تاریخچه بیماری و بررسی شرایط پزشکی انجام شود.

روش‌های درمان اسکیزوفرنی

اگرچه اسکیزوفرنی ممکن است یک وضعیت طولانی‌مدت باشد، روش‌های درمانی مؤثری برای کاهش علائم، پیشگیری از عود و کمک به بهبود عملکرد فرد وجود دارند.

درمان معمولاً به‌صورت ترکیبی و متناسب با شرایط بیمار انجام می‌شود.

دارودرمانی با نظارت روان‌پزشک

داروهای ضدروان‌پریشی از درمان‌های اصلی اسکیزوفرنی هستند. این داروها می‌توانند به کاهش شدت یا تکرار علائمی مانند توهم و هذیان کمک کنند.

برخی داروها ممکن است باعث افزایش وزن، خواب‌آلودگی، بی‌قراری یا مشکلات حرکتی شوند؛ بنابراین پیگیری منظم توسط روان‌پزشک اهمیت دارد.

در بعضی موارد، داروهای تزریقی طولانی‌اثر نیز ممکن است برای افرادی که نیاز به این شکل درمان دارند پیشنهاد شوند.

روان‌درمانی شناختی‌رفتاری

درمان شناختی‌رفتاری ویژه روان‌پریشی یا CBTp می‌تواند در کنار دارودرمانی به فرد کمک کند با تجربه‌های ناراحت‌کننده بهتر کنار بیاید، میزان آشفتگی ناشی از علائم را کاهش دهد و مهارت‌های مقابله‌ای مناسب‌تری ایجاد کند.

هدف روان‌درمانی الزاماً متقاعد کردن فرد به نادرست بودن تجربه‌هایش نیست؛ بلکه درمانگر با رویکردی محترمانه به کاهش پریشانی و بهبود عملکرد کمک می‌کند.

آموزش و مداخلات خانوادگی

خانواده یکی از منابع مهم حمایت برای بسیاری از افراد مبتلا به اسکیزوفرنی است.

در مداخلات خانوادگی، اعضای خانواده درباره بیماری، شیوه ارتباط، نشانه‌های عود و مدیریت شرایط بحرانی آموزش می‌بینند.

توان‌بخشی روانی‌اجتماعی

در کنار کنترل علائم، توجه به کیفیت زندگی و استقلال فرد اهمیت دارد.

توان‌بخشی می‌تواند به بهبود مهارت‌های اجتماعی، بازگشت به فعالیت‌های آموزشی یا شغلی، مدیریت مسئولیت‌ها و افزایش مشارکت اجتماعی کمک کند.

برنامه توان‌بخشی باید بر اساس توانایی‌ها، اهداف و شرایط فرد تنظیم شود.

اهمیت پیگیری و پیشگیری از عود

اسکیزوفرنی ممکن است در برخی افراد با دوره‌های بهبود و بازگشت علائم همراه باشد.

به همین دلیل، ادامه درمان طبق نظر پزشک و شناسایی نشانه‌های هشداردهنده اهمیت دارد.

قطع خودسرانه دارو، مصرف مواد روان‌گردان یا قطع پیگیری درمانی می‌تواند خطر عود علائم را افزایش دهد.

همچنین بررسی سلامت جسمی، کیفیت خواب، وضعیت تغذیه و مشکلات احتمالی ناشی از داروها باید بخشی از مراقبت مستمر باشد.

نقش نقشه مغزی و نوروفیدبک در اسکیزوفرنی

ممکن است خانواده‌هایی که درباره اسکیزوفرنی تحقیق می‌کنند، با روش‌هایی مانند نقشه مغزی، نوروفیدبک یا سایر فناوری‌های مرتبط با عملکرد مغز آشنا شوند.

اما لازم است بین ابزارهای ارزیابی تکمیلی و درمان‌های استاندارد این اختلال تفاوت قائل شویم.

آیا نقشه مغزی اسکیزوفرنی را تشخیص می‌دهد؟

نقشه مغزی یا QEEG روشی برای تحلیل کمی فعالیت الکتریکی ثبت‌شده مغز است.

این روش ممکن است در برخی زمینه‌های تخصصی یا پژوهشی کاربرد داشته باشد، اما آزمایش تشخیصی تأییدشده و مستقلی برای اسکیزوفرنی نیست. تشخیص اسکیزوفرنی باید توسط روان‌پزشک و بر اساس ارزیابی جامع انجام شود. به همین دلیل، انجام QEEG برای همه افراد دارای علائم روان‌پریشی ضرورت ندارد.

برای شناخت بهتر کاربردهای واقعی و محدودیت‌های این فناوری، می‌توانید مقاله بهترین مرکز نقشه مغزی در تهران را مطالعه کنید.

آیا نوروفیدبک برای درمان اسکیزوفرنی مؤثر است؟

نوروفیدبک نوعی آموزش مبتنی بر بازخورد فعالیت مغزی است که برای شرایط مختلف مورد مطالعه قرار گرفته است. با این حال، شواهد علمی فعلی برای توصیه نوروفیدبک به‌عنوان درمان استاندارد اسکیزوفرنی کافی نیستند و این روش نباید جایگزین دارودرمانی و مداخلات روان‌شناختی دارای پشتوانه علمی شود.

اگر درباره این روش کنجکاو هستید، مطالعه صفحه بهترین مرکز نوروفیدبک در تهران می‌تواند به آشنایی با سازوکار، کاربردها و محدودیت‌های آن کمک کند.

خانواده چگونه به فرد مبتلا کمک کند؟

زندگی با فردی که اسکیزوفرنی دارد ممکن است با چالش‌هایی همراه باشد، اما حمایت خانواده می‌تواند در روند مراقبت و بهبود کیفیت زندگی نقش مهمی داشته باشد. یکی از مهم‌ترین نکات، حفظ ارتباط محترمانه و پرهیز از سرزنش فرد به دلیل علائمی است که تجربه می‌کند.

هنگام توهم یا هذیان چگونه رفتار کنیم؟

اگر فرد از شنیدن صدایی صحبت می‌کند که شما نمی‌شنوید، بهتر است تجربه او را به تمسخر نگیرید یا با او وارد بحث شدید نشوید.

می‌توانید با آرامش نشان دهید که ناراحتی او را درک می‌کنید، بدون اینکه محتوای باور نادرست یا توهم را تأیید کنید.

برای مثال، گفتن اینکه «متوجه‌ام این تجربه برایت ترسناک است؛ من آن صدا را نمی‌شنوم، اما می‌خواهم کمکت کنم احساس امنیت بیشتری داشته باشی» می‌تواند سازنده‌تر از برخورد قضاوت‌گرانه باشد.

به استقلال فرد احترام بگذارید

حمایت خانوادگی نباید به معنای کنترل کامل زندگی فرد باشد.

در صورت امکان، بهتر است خود او در تصمیم‌گیری درباره درمان، برنامه روزانه و اهداف شخصی مشارکت داشته باشد.

نشانه‌های بازگشت بیماری را بشناسید

تغییرات شدید خواب، افزایش کناره‌گیری اجتماعی، بازگشت بدگمانی یا آشفتگی بیشتر در رفتار ممکن است در بعضی افراد از نشانه‌های هشداردهنده باشند.

اگر چنین تغییراتی مشاهده شد، ارتباط با تیم درمانی اهمیت دارد.

آیا اسکیزوفرنی قابل کنترل است؟

بله. اسکیزوفرنی برای بسیاری از افراد با درمان مناسب قابل مدیریت است و امکان بهبود قابل توجه علائم و عملکرد وجود دارد.

روند بیماری در همه افراد یکسان نیست. برخی ممکن است دوره‌های طولانی بهبود را تجربه کنند و برخی دیگر به مراقبت مستمر و حمایت بیشتری نیاز داشته باشند. منظور از بهبودی فقط از بین رفتن توهم یا هذیان نیست؛ بلکه توانایی برقراری ارتباط، حفظ روابط، ادامه تحصیل، اشتغال و داشتن زندگی معنادار نیز اهمیت دارد.

سؤالات متداول درباره اسکیزوفرنی

آیا اسکیزوفرنی درمان قطعی دارد؟

در حال حاضر نمی‌توان درمانی را معرفی کرد که بهبودی دائمی را برای همه افراد تضمین کند. با این حال، دارودرمانی، روان‌درمانی و حمایت‌های اجتماعی می‌توانند علائم را کاهش دهند و در برخی افراد به بهبودی طولانی‌مدت منجر شوند.

اولین علائم اسکیزوفرنی چیست؟

تغییرات تدریجی در روابط اجتماعی، افت عملکرد تحصیلی یا شغلی، بی‌نظمی در خواب و تجربه‌های ادراکی یا باورهای غیرمعمول ممکن است از نشانه‌های اولیه باشند. هیچ‌کدام به‌تنهایی تشخیص اسکیزوفرنی را ثابت نمی‌کنند.

آیا اسکیزوفرنی ارثی است؟

ژنتیک نقش مهمی در احتمال ابتلا دارد، اما داشتن سابقه خانوادگی به معنای ابتلای قطعی نیست.

آیا فرد مبتلا به اسکیزوفرنی خطرناک است؟

ابتلا به اسکیزوفرنی به معنای خطرناک یا خشونت‌آمیز بودن فرد نیست. بیشتر افراد مبتلا رفتار خشونت‌آمیز ندارند و نگرش‌های انگ‌زننده می‌توانند دسترسی آن‌ها به حمایت و درمان را دشوار کنند.

اسکیزوفرنی از چه سنی شروع می‌شود؟

نشانه‌ها بیشتر در اواخر نوجوانی یا اوایل بزرگسالی آشکار می‌شوند، اما شروع بیماری در سنین دیگر نیز امکان‌پذیر است.

تفاوت اسکیزوفرنی و روان‌پریشی چیست؟

روان‌پریشی مجموعه‌ای از نشانه‌ها مانند توهم یا هذیان است که ممکن است در چند اختلال یا وضعیت پزشکی دیده شود. اسکیزوفرنی یکی از اختلالاتی است که می‌تواند با روان‌پریشی همراه باشد.

آیا اسکیزوفرنی همان اختلال دوقطبی است؟

خیر. اختلال دوقطبی عمدتاً با دوره‌های تغییر خلق مشخص می‌شود، در حالی که اسکیزوفرنی با مجموعه‌ای از علائم روان‌پریشی و تغییرات دیگر در تفکر و عملکرد شناخته می‌شود. گاهی علائم این دو وضعیت همپوشانی دارند.

آیا با نقشه مغزی می‌توان اسکیزوفرنی را تشخیص داد؟

خیر. نقشه مغزی به‌تنهایی ابزار تشخیصی معتبر برای تأیید اسکیزوفرنی نیست و تشخیص به ارزیابی روان‌پزشکی نیاز دارد.

آیا افراد مبتلا می‌توانند کار کنند یا ازدواج کنند؟

بله، بسیاری از افراد با دریافت درمان و حمایت مناسب می‌توانند روابط عاطفی، تحصیل، اشتغال و زندگی مستقل داشته باشند. میزان حمایت موردنیاز در افراد مختلف متفاوت است.